اولین به اصطلاح مناظره‌ی انتخاباتی میان نامزدان ریاست جمهوری شب چهارشنبه به ابتکار گروه موبی دایر شد و هم‌زمان از شبکه طلوع، طلوع نیوز و رادیوآرمان به صورت مستقیم پخش گردید. از ابتکار و پیشگامی تلویزیون طلوع و گروه موبی در این زمینه باید ستایش نمود، اما چند نکته درباره‌ی این برنامه قابل یادآوری است:

1. سوء برداشت از مفهوم مناظره

نام آن‌چه را که در برنامه‌ی شب چهارشنبه گذشته گذشت، «مناظره» گذاشته بودند، اما هیچ شباهتی به مناظره به مفهوم فنیِ آن نداشت (چنان‌که برنامه‌ی دیگری را که یک

«گفت‌وگو(dialogue)» است، به «گفتمان(discourse)» تعبیر نموده‌اند). برنامه‌ی شب چهارشنبه گذشته، مجموعه‌ای از مصاحبه‌های 90 ثانیه‌ای به اضافه‌ی 45 ثانیه بود و مناظره نامیدن آن به لحاظ فنی، اشتباه به نظر می‌رسد. مناظره، در واقع مباحثه کردن درباره‌ی حقیقت و ماهیت چیزی، یا با هم سؤال و جواب کردن است. ماهیت مناظره، گفت‌وگوی دو جانبه و گاه چندجانبه است که شریکان در بحث، با استدلال و ارایه‌ی برهان و گاه نیز با جدل، سعی می‌کنند برتری و فضیلت خویش را بر رقیب یا مخالف به اثبات برسانند و مخاطبان را اقناع بخشند.  

نمونه‌های فراوانی از کاربرد مناظره در زبان‌ها و ادبیات جوامع گوناگون در تاریخ ثبت شده است و پدیده‌ی مناظره سابقه‌ی طولانی در ادبیات جهانی دارد. هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی (524ق.م) مناظره‌های متعدد میان نظریه‌پردازان و فعالان سیاسی در دوران باستان را ثبت نموده است. چنان‌که در آثار باقی‌مانده از زبان پهلوی، خصوصا پهلوی اشکانی، مناظراتی نظیر منظومه‌ی «درخت آسوریک» (که مناظره میان یک بز و درخت خرماست) به چشم می‌خورد. مناظره‌ها به صورت شفاهی و مکتوب و در قالب نثر یا نظم، انجام می‌شود. قالب شعری مناظره قصیده است و از قالب نثر در مناظره، می‌توان از مانند بخشی از «مقامات حمیدی» که در مناظره است: «فی المناظرة بین اللاتی و الزانی، فی مناظره السنی و الملحد».

مبتکر فن مناظره در شعر فارسی، «اسدی طوسی» سراینده‌ی «گرشاسب‌نامه» و «لغت فرس» است. مناظرات پنجگانه‌ی اسدی عبارتند از مناظره‌ی: «عرب و عجم»، «آسمان و زمین»، «نیزه و کمان»، «شب و روز» و «مغ و مسلمان»، است. این مناظرات همه در قالب قصیده به رشته‌ی نظم درآمده و شاعر در هرکدام گفت‌و‌گویی را بین دو طرف تخیل کرده و دلایل هریک را بر ترجیح خود نسبت به دیگری بیان کرده است و سرانجام یکی از آن دو مجاب و مغلوب می‌شود و دیگری پیروز. مناظره‌ی «دل و کعبه» قصیده‌ی پروین اعتصامی نیز یکی از نمونه‌های مناظره در قالب شعر است. در مثنوی معنوی نیز مولانا جلال‌الدین بلخی مناظرات گوناگونی را در ضمن مثنوی‌های خود مطرح نموده است.

به هر حال، بحث تنها مسأله‌ی فنی و ادبی نیست، محصول برنامه نیز اهمیت فوق‌العاده دارد. آن‌چه از یک مناظره می‌توان انتظار داشت، محصول به مراتب متفاوت‌تر از آن‌چیزی است که در طی یک مصاحبه حاصل می‌شود. در مناظره، اطراف بحث رقیب یا رقیبان خویش را به چالش می‌کشند و مباحثه‌ی بسیار جدی و زنده میان شریکان در بحث به وجود می‌آید و در نهایت، برتری، تسلط و حقانیت یک‌طرف به اثبات می‌رسد. 

 اما در وضعیت مصاحبه، آن‌هم در یک بحث یا اظهار نظر یک و نیم دقیقه‌ای که در برنامه‌ی گذشته‌ی تلویزیون طلوع گذشت، مصاحبه‌شونده مجبور است تلاش نماید که با عجله و شتاب برخی نکات کلیشه‌ای را مطرح کند، اما هرگز فرصت به چالش کشیدن وی از سوی رقبا فراهم نمی‌شود. در برنامه‌‌ای که با نام مناظره میان پنج نامزد انتخابات ریاست جمهوری گذشت، مجری نیز در عمل فقط پرسش‌گر بود، نه این‌که مصاحبه‌شوندگان را با طرح پرسش‌های مجدد در باب اظهارنظرهای‌شان به چالش بکشد. بنابراین، حتی این برنامه یک مصاحبه‌ی عمیق نیز نبود. گاه نوع پرسش‌ها از افراد حاضر در بحث نیز متفاوت بود و نقطه‌ی وصل اندکی را باقی می‌گذاشت. 

در نهایت، می‌توان گفت که آنچه در برنامه‌ی مورد بحث گذشت، فرصتی بود برای تعدادی از نامزدان ریاست جمهوری تا گوشه‌ای از برنامه‌ها و رویکردهای خویش را برای مردم بیان کنند. این هدف، به صورت جداگانه و در مصاحبه با هریک از نامزدان به صورت مستقل نیز امکان‌پذیر بود و اگر پنج مصاحبه‌ی بیست دقیقه‌ای با هریک از این پنج نفر انجام می‌شد، محصولش با این برنامه و مصاحبه‌ی گروهی تفاوتی چندانی نمی‌کرد و شاید هنوز بحث‌های منسجم‌تری قابل طرح بود. 

این نقیصه در گام اول به مدیران این برنامه بر می‌گردد و مناظره‌های دور دوم انتخابات ریاست جمهوری (1388) نیز همین وضعیت را داشت. اما نامزدان ریاست جمهوری نیز در این برنامه باید پیشنهاد داشته باشند و فضا را به صورت جدی به یک فضای مناظره‌ای تبدیل کنند و خواستار تغییر روند تعریف‌شده شوند.

2. کاستی‌های اجرای برنامه

یکی از کاستی‌های این برنامه، سبک اجرای آن به لحاظ دکوراسیون و نوع قرار گرفتن مصاحبه‌شوندگان و مجری در جایگاه‌‌های‌شان بود. این مصاحبه علی‌رغم ادب و نزاکت مجری آن (مجاهد کاکر)، بیشتر به یک استنطاق شباهت داشت تا مصاحبه‌ی یک رسانه با نامزدان ریاست جمهوری. مجری و تعدادی از جوانان و اعضای تیم ملی فوتبال نشسته بودند و نامزدان ریاست جمهوری که به لحاظ سنی از ایشان بالاتر هستند، در مقابل این جوانان 90 دقیقه روی پاهای خود ایستاده بودند. این نقیصه به مجری برنامه بر نمی‌گردد (و چنان‌که اشاره شد، مجاهد کاکر یکی از مجریان با نزاکت و مؤدب رسانه‌های ماست)، بلکه بیشتر به مدیریت و سیاست‌گذاران برنامه مربوط است تا تدبیری بیندیشند که حرمت نامزدان نیز رعایت گردد. به خصوص افرادی که از وزن سنگین‌تری برخوردار هستند و یا مشکلات جسمی از ناحیه‌ی کمر و پا دارند، 90 دقیقه قرار داشتن روی پاها، برای‌شان به شدت خسته‌کننده خواهد بود.

البته منظور آن نیست که یک نامزد ریاست جمهوری و یا حتی رییس جمهور بالفعل کشور تافته‌ی جدابافته از سایر شهروندان است و ارزش بیشتر از بقیه دارند، نکته آن است که نشستن مجری و تعدادی از جوانان و روی پا ایستادن افراد مسن‌تر از ایشان در مقابل آنان، خیلی قابل توجیه نمی‌نماید، به خصوص که در طول این نود دقیقه، تنها یک پنجم زمان را یک نامزد صحبت می‌کند و در چهار پنجم زمان، خود ایشان نیز همانند دیگران مستمع‌اند، نه گوینده.

3. محتوای صحبت‌های نامزدان

در این مناظره‌، به موضوعات گوناگونی مانند امنیت، فساد اداری، مسأله‌ی صلح و تغییر نظام سیاسی از ریاستی به پارلمانی پرداخته شد. به جز مسأله‌ی تغییر نظام، موضوعات دیگر مسایلی نیستند که نامزدی نتواند موقف خود را در یک و نیم دقیقه بیان نموده و با کلی‌گویی، از اهتمام به تأمین امنیت، مبارزه با فساد و کوشش برای ایجاد صلح سخن بگوید. آن‌چه اهمیت دارد، ورود به جزئیات و راهکارها و برنامه‌های مشخص هر نامزد برای این عرصه‌هاست که در مصاحبه‌ی یک و نیم دقیقه‌ای مورد نظر، امکان آن فراهم نبود و یا برنامه‌ به گونه‌ای تنظیم‌شده بود که مجالی برای ورود به جزئیات را پیشاپیش سلب کرده بود. 

از نکات مهم دیگری که در این برنامه غفلت شد، وارد شدن در رویکرد نامزدها نسبت به سیاست خارجی و نحوه‌ی تعامل با کشورهای منطقه است. در برنامه‌های بعدی، ورود به عرصه‌ی سیاست خارجی و برنامه‌های دقیق نامزدها در این خصوص و به ویژه، دیدگاه نامزدها در مورد «خط دیورند» که امروز به یک «تابو» تبدیل شده است، از اهمیت ویژه برخوردار است. بدون تردید، معضل دیورند یکی از معضلات بنیادین جامعه‌ی ماست و عبور از بحران یا تأمین ثبات و امنیت در کشور، به این مسأله گره خورده است. موقف شفاف نامزدان و راهکارشان برای کنار آمدن با این قضیه، یکی از مسائل اساسی می‌تواند باشد.

با همه‌ی کاستی‌هایی که در بالا مورد اشاره قرار گرفت، تسلط و برتری نسبی نامزدها نسبت به همدگیر در حین بحث در مورد موضوعات مطرح‌شده مشخص بود. تعدادی از ایشان بر اساس یک اصول مشخص و برنامه‌ی معین صحبت می‌کردند و تعدادی دیگر مشخص بود که برنامه‌ی تعریف‌شده و مدون ندارند. با این حال، به صورت کلی تفاوت قابل ملاحظه‌ای در محتوای برنامه‌های ایشان به چشم نمی‌خورد، در حالی‌که درواقع تفاوت‌های رویکرد در میان ایشان کاملا مشهود است. این تفاوت‌ها زمانی بهتر آشکار می‌شد که بحث وارد جزئیات می‌شد و هریک از نامزدها و رقیبان‌شان توسط همدیگر یا توسط مجری به چالش کشیده می‌شد، در حالی‌که برنامه از اساس چالشی نبود و در حد کلیات متوقف شد. 

به هر حال، ابتکار گروه موبی و تلویزیون طلوع و نیز ادب و نزاکت مجری این برنامه قابل ستایش است، اما امیدواریم که این برنامه‌ها به پختگی لازم رسیده و در آینده‌، به معنای دقیق کلمه‌، شاهد «مناظره»‌ی نامزدان ریاست جمهوری باشیم تا به ارتقای شناخت و آگاهی شهروندان بیفزاید و در انتخاب درست‌تر و دقیق‌ترشان کمک نماید. 

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید